Foodroute Middelsee: Oud en nieuw land aan de waddenkust

Merkmale

(59,0 km)
  • Download GPX Laden Sie hier eine .gpx-Datei der Route herunter, die Sie auf Ihr GPS-Gerät, Navigationsgerät oder Ihre App laden können.
  • De indijking van de Middelsee in Fryslân is één van de oudste deltawerken van de Lage Landen aan de Noordzee. Ooit verdeelde de Middelsee h…

    De indijking van de Middelsee in Fryslân is één van de oudste deltawerken van de Lage Landen aan de Noordzee. Ooit verdeelde de Middelsee het Friese gewest in tweeën. Dit grote estuarium van de Waddenzee ging diep landinwaarts tot waar nu plaatsen als Raerd, Sneek en Bolsward liggen. Leeuwarden ontstond op een paar terpen aan de oostoever van deze Middelsee. In streeknamen voor het terpenland aan weerskanten van de binnenzee klinkt de oude waterscheiding van Fryslân nog door: ‘Westergo’ richting Franeker en Harlingen, en ‘Oostergo’ richting Hallum en Dokkum. Vanaf de 11e eeuw begon door de getijdenwerking van het wad vanuit het binnenland aanslibbing en kweldervorming in de Middelsee. De droogvallende zeekleigronden, begroeid met gras, zorgden voor het geleidelijk verlanden (‘opbillen’) van de binnenzee.* Middeleeuwse kloosterlingen en boeren versterkten deze natuurlijke landaanwinning met aanleg van de eerste lage zeedijken (Pingjumer Halsband)  en zeesluizen voor zoetwaterbeheer. De nieuwe harde scheiding maakte de zilte zeeklei zoet, iets wat  grasgroei en gewassenteelt voor de boeren aanmerkelijk verhoogde. Dit menselijk ingrijpen in de waddennatuur was de eerste stap naar meer productieve landbouw en georganiseerde landaanwinning in de zeekleidelta. De bakermat van Nederlandse welvaart.  

    Polderwerk

    Eind 15e eeuw zeilden nog schepen vanaf het wad langs de oostkant van de Middelsee het Friese land binnen. Vanaf die tijd werd ook de brede monding van de Middelsee aan de waddenkust ingepolderd. De Oude en Nieuwe Bildtdijk – herkenbaar in het landschap als verbindingen tussen de west- en oostoever van de Middelsee – realiseerden deze gefaseerde indijking. Een ‘volksplanting’ van kolonisten uit Holland hielp bij deze operatie   landaanwinning. Gegoede boeren en aannemers uit de Alblasserwaard met ervaring in dijkaanleg werden ingevlogen door de landheer van Friesland, hertog Albrecht van Saksen. Zij rondden het eerste deltawerk van Nederland af door inpoldering van de monding van de Middelsee, later Het Bildt genoemd. De dorpen St. Jacobiparochie, St. Annaparochie en Vrouwbuurt begonnen als verblijfkampen met de namen Wijngaarden, Altena en Kijfhoeck van Hollandse slikwerkers en dijkenbouwers. De Hollandse  bewoner verspreidden zich naar boerderijen in het nieuwe land en integreerden in de Friese omgeving.   

    Bilkerts

    Dankzij systematisch polderwerk onderscheidt het Bildtse streeklandschap zich opvallend  van het oude terpenland aan weerskanten van de Middelsee. Landwegen tussen dorpen zijn hier recht en lineair en vertonen niet de slingerende loop van oude waddengeulen als ondergrond van wegen, zoals in Westergo en Oostergo veel voorkomt. De Bildtse dorpen staan ook op vlakke bodem omdat terpen als vluchtheuvels voor hoog water niet (meer) nodig waren door indijking van de vroegere zeebodem. Hollandse invloed leeft ook voort in de Bildtse streektaal, het ‘Bildts’: een herkenbaar Hollands dialect vermengd met Friese woorden. Een enkele dorpsnaam verwijst zelfs naar de Zuid-Hollandse oorsprong van haar bewoners, zoals Nij Altoenae (= Nieuw Altena): geïnspireerd door de plaatsnaam Altena in de Alblasserwaard en de oorspronkelijke naam van St.-Annaparochie. De Bildtse boerderijbouw kent ook eigen types, anders dan in Westergo en Oostergo. Herkenbaar aan de winkelhaak, waarbij de 'kop'  en de 'hals' haaks (woongedeelte) staan op de 'romp' (schuur).

    Aardappel

    De Bildtse zeeklei is befaamd de vanwege rijke akkerbouw, en vooral aardappelteelt. De grofkorreliger kleiafzetting (zavel) in de voormalige zeemonding is makkelijker te bewerken en daardoor geschikt voor akkerbouw. Verder landinwaarts, waar zeewater tot stilstand kwam, zetten fijnere kleideeltjes zich af in rustiger water. Dat zorgde landinwaarts voor zware ‘knipklei’: lastiger te bewerken en meer geschikt voor weidegrond en veeteelt. De aardappel als voedselproduct is iets voor 1740 in Het Bildt geïntroduceerd. Nieuwe aardappelrassen zijn hier sindsdien gekweekt, zoals de Bildtstar met karakteristieke rode aardappelschil. 

    Beleef met deze fietsroute de bijzondere overgang in de Friese delta tussen oud en nieuw land na de indijking van de Middelsee. De jonge zeeklei van Het Bildt met veel akkerbouw, naast de zeeklei van het veel oudere terpenland met kronkelende wegen en vaarten als oude sporen van het wad. Richting de waddenzeedijk komt ook in het oude land meer akkerbouw dan veeteelt door de grofkorreliger kleigrond van land dat dichter aan zee later is ingepolderd. Beide zeekleigebieden zijn bakermat van de rijkste landbouwgrond. Eeuwenoud vruchtbaar boerenland ontstond zo door de creatieve wisselwerking van mens, kleigrond en natuur. Dankzij de afwatering van binnenwater – twee maal daags! - via zeesluizen op het wad bij eb is de Friese delta nog altijd nauw verbonden met de getijdenwerking van de Wadden- en Noordzee.     

    *De naam Het Bildt komt van het oud-Nederlandse woord  ‘opbillen’: drooggevallen aangeslibde zeeklei vormt begroeide kweldergrond.  

    Das wirst du sehen

    64
    64
    63
    61
    76
    75
    02
    78
    81
    01
    50
    34
    70
    71
    69
    44
    17
    18
    15
    13
    09
    12
    36
    04
    87
    10
    23
    66
    24
    85
    64
    • 64
    • 64
    • 63
    • 61
    • 76
    • 75
    • 02
    • 78
    • 81
    • 01
    • 50
    • 34
    • 70
    • 71
    • 69
    • 44
    • 17
    • 18
    • 15
    • 13
    • 09
    • 12
    • 36
    • 04
    • 87
    • 10
    • 23
    • 66
    • 24
    • 85
    • 64

    Verpasse nichts!

    Erhalten Sie die neuesten Nachrichten, die besten Geschichten und die besten Routen von VisitWadden.