Het planetarium van Eise Eisinga
Categorieën
-
Planeten aan het plafond
Hoe een Friese wolkammer een werkend zonnestelsel aan zijn plafond bouwde
Van wolkammer tot sterrenkundige
Eise Eisinga had als kind al belangstelling voor wiskunde en astronomie. Maar als zoon van een wolkammer zat studeren er niet in. Hij ging werken in het bedrijf van zijn vader. Dat hield hem niet tegen. Vanuit zijn toenmalige woonplaats Dronrijp liep hij regelmatig naar Franeker. Daar vond je boekhandels, uitgeverijen en de tweede universiteit van Nederland. Eise volgde er openbare lessen en verdiepte zich verder in wiskunde en sterrenkunde.
De wereld zou vergaan
In 1774 ontstond onrust over een bijzondere samenstand van de planeten. Volgens een Friese dominee kon die ervoor zorgen dat de planeten op elkaar botsten en de wereld zou vergaan. Eise wist dat dit niet kon. Planeten bewegen in hun eigen banen rond de zon en liggen veel te ver uit elkaar om elkaar zomaar te raken. Om dat ook aan anderen te laten zien, bedacht hij een nogal ambitieus bewijsstuk: een werkend model van het zonnestelsel in zijn eigen huis aan een Franeker gracht.
Planeten aan het plafond
Eise dacht zijn planetarium in een paar maanden te bouwen. Dat werden uiteindelijk zeven jaar. Tegen de tijd dat het klaar was, was de voorspelde ondergang van de wereld dus allang voorbij. Het resultaat beslaat vrijwel het hele plafond van de woonkamer. Boven de kamer, op zolder, bevindt zich het enorme raderwerk dat alles in beweging houdt. Zelfs de bedstee moest eraan geloven: daar kwam de slinger van het uurwerk terecht. Zijn vrouw Pietje Jacobs zal zich de verbouwing misschien iets anders hebben voorgesteld.
De boerenprofessor
Het planetarium trok al snel veel bekijks. Eisinga kreeg bekendheid als ‘boerenprofessor’ en gaf zelfs les aan studenten van de universiteit van Franeker. Dat deed hij in zijn planetarium, maar ook buiten op het bolwerk achter zijn huis. Ook koning Willem I hoorde over het bijzondere planetarium en reisde naar Franeker. Hij was zo onder de indruk dat hij het uiteindelijk kocht. Voorwaarde was dat Eisinga bezoekers bleef ontvangen en uitleg bleef geven over zijn bouwwerk.
-
Naar het museum
Ontdek hoe Eisinga als wolkammer leefde en leer meer over de boerenprofessoren. Kijk daarna vooral omhoog naar zijn beroemdste werk, dat ruim twee eeuwen later nog altijd draait.
